सरकारी दबावानंतरही कांद्याचे भाव का वाढले? जाणून घ्या बाजारातील खरी परिस्थिती
नाफेड आणि एनसीसीएफच्या बफर स्टॉकमधून कांदा विक्रीच्या भीतीने सुरुवातीला बाजारात घसरणीचे वातावरण निर्माण झाले होते; मात्र आता ती भीती बाजारातून हळूहळू दूर होताना दिसत आहे. देशातील सर्वच प्रमुख बाजारपेठांमध्ये कांद्याच्या दरात पुन्हा चांगली सुधारणा पाहायला मिळत आहे. केंद्र सरकार कांद्याचे भाव नियंत्रित ठेवण्यासाठी विविध पातळीवर प्रयत्न करत असले, तरी येत्या काळात बाजारातील आवक कमी होऊन दरात आणखी सुधारणा होण्याची दाट शक्यता अभ्यासकांकडून वर्तवली जात आहे.
सरकारने कांद्याचे दर नियंत्रणात ठेवण्यासाठी नाफेड आणि एनसीसीएफमार्फत सुमारे १ लाख २१ हजार टन कांद्याचा बफर स्टॉक खरेदी केला होता. मात्र, आपल्या देशाची दैनंदिन गरज ही जवळपास ५० ते ५५ हजार टन कांद्याची आहे. म्हणजेच सरकारकडील उपलब्ध साठा देशाची केवळ दोन ते अडीच दिवसांचीच मागणी भागवू शकतो. याशिवाय खरेदी केलेल्या या साठ्यामध्ये सुमारे ३० ते ४० टक्के कांद्याच्या गुणवत्तेचे प्रश्न असल्याने प्रत्यक्षात बाजारात जाणारा दर्जेदार कांदा अतिशय कमी आहे. त्यामुळे हा बफर साठा बाजारातील प्रत्यक्ष तुटवडा भरून काढण्यासाठी अपुरा ठरत आहे.
कांद्याचे भाव पाडण्यासाठी सरकारने मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्धी आणि ‘इव्हेंट’ केले. नाशिकमधून रेल्वे रॅकद्वारे दिल्ली आणि इतर शहरांत स्वस्त दरात कांदा विक्रीसाठी पाठवल्याच्या बातम्या पसरवून बाजारात दबाव आणण्याचा प्रयत्न झाला. परंतु, देशातील मूळ समस्येकडे सरकारने दुर्लक्ष केले आहे. भारतात कांद्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते, मात्र तो दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक असणारी आधुनिक व शास्त्रीय साठवणूक व्यवस्था अद्याप उपलब्ध नाही. साठवणुकीच्या पुरेशा सुविधांअभावी दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात कांदा खराब होतो, या पायाभूत समस्येकडे कायम दुर्लक्ष केले गेले आहे.
दुसरीकडे, प्रमुख कांदा उत्पादक भागांमध्ये यंदा पावसाने दिलेली ओढ ही चिंतेची मोठी बाब ठरत आहे. ऑगस्ट महिन्यात राज्यात सरासरीपेक्षा तब्बल ४६ टक्के कमी पाऊस झाला असून पुणे, नाशिक यांसारख्या प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये मोठी तूट दिसून येत आहे. जर सप्टेंबरच्या पहिल्या-दुसऱ्या आठवड्यात समाधानकारक पाऊस झाला नाही, तर खरीप कांद्याच्या उत्पादनाला मोठा फटका बसण्याची भीती आहे. हवामानातील या बदलांचा परिणाम काही ठिकाणी शेतकऱ्यांच्या चाळीत साठवलेल्या कांद्यावरही होताना दिसत आहे.
अशा नाजूक परिस्थितीत बाजारात अनेकदा घबराटीचे वातावरण (पॅनिक परिस्थिती) तयार करून शेतकऱ्यांकडून कमी भावात कांदा काढून घेण्याचे प्रयत्न केले जातात. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी कोणत्याही अफवांवर किंवा कृत्रिम दबावावर विश्वास न ठेवता बाजाराच्या हालचालींवर बारीक लक्ष ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, सरकारकडील मर्यादित साठा, आगामी काळातील आवकेची कमतरता आणि नव्या खरीप हंगामावरील पावसाचे संकट यामुळे कांदा बाजारात तेजीचे संकेत कायम आहेत. त्यामुळे कांदा उत्पादक शेतकऱ्यांनी घाबरून जाऊन घाईगडबडीत विक्री न करता, बाजाराचा अंदाज घेऊन टप्प्याटप्प्याने कांदा विक्रीचे नियोजन करणे आर्थिकदृष्ट्या अधिक फायदेशीर ठरेल.