सप्टेंबरमधील पाऊस आणि आयओडी (IOD): हवामान विषयक विश्लेषणाचा आढावा
सप्टेंबर महिन्यातील पावसाचा अंदाज आणि ‘आयओडी’ (Indian Ocean Dipole – IOD) या घटकावरून सध्या शेतकऱ्यांमध्ये बरीच चर्चा सुरू आहे. काही जागतिक हवामान संस्थांनी सप्टेंबरमध्ये आयओडी ‘धन’ (पॉझिटिव्ह) होण्याची शक्यता वर्तवली असली, तरी भारतीय हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार हा घटक तटस्थ (Neutral) राहण्याचीच अधिक शक्यता आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, प्रत्येक संशोधन संस्थेची स्वतःची एक कार्यपद्धती आणि कौशल्य असते; मात्र भारताच्या मान्सूनच्या संदर्भात आयओडी तटस्थ राहण्याचा अंदाजच अधिक वस्तुनिष्ठ मानला जात आहे.
शेतकऱ्यांमध्ये असा एक मोठा समज निर्माण झाला आहे की, आयओडी ‘धन’ झाला की मान्सूनमध्ये अचानक चमत्कार घडतो आणि तुफान पाऊस कोसळतो. प्रत्यक्षात मात्र ही संकल्पना पूर्णपणे योग्य नाही. हवामान तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे की, आयओडी जरी धन झाला, तरी त्यामुळे सप्टेंबरमधील पावसाच्या अंदाजात एकाकी अमुलाग्र बदल होणार नाही किंवा एकदम सरासरीपेक्षा अत्याधिक पाऊस पडणार नाही. तटस्थ अवस्थेतही पावसाला कोणतीही मारकता नसते, त्यामुळे आयओडी धन झाला तरी केवळ त्या एका घटकावर अवलंबून राहून मोठ्या पावसाची अपेक्षा ठेवणे चुकीचे ठरेल.
या काळात पावसासाठी दुसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे ‘एमजेओ’ (Madden-Julian Oscillation – MJO). जर सप्टेंबर महिन्यात एमजेओची प्रणाली भारताच्या परिक्षेत्रात म्हणजे अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागराच्या क्षेत्रात (फेज २ आणि ३ मध्ये) सक्रिय झाली, तर मान्सूनला काही प्रमाणात अनुकूल टेकू मिळू शकतो. यामुळे पुढील काही दिवस पावसासाठी पोषक वातावरण निर्माण होण्यास मदत होऊ शकते.
तथापि, या वर्षी मान्सूनच्या काळात एमजेओ एका जागी स्थिर राहण्याऐवजी वेगाने पुढे सरकताना दिसत आहे. त्यामुळे जरी या प्रणालीचा प्रभाव जाणवला, तरी तो अवघ्या काही दिवसांपुरताच मर्यादित राहण्याची शक्यता आहे. याशिवाय त्याचा अँप्लिट्यूड (तीव्रता) कमी असल्याने खूप मुसळधार किंवा पूरस्थिती निर्माण करणारा पाऊस पडणार नाही, तर केवळ आवश्यकतेपुरत्या पावसाची नोंद होऊ शकते.
एकंदरीत, सप्टेंबर महिन्यात केवळ आयओडी धन होण्यावर अवलंबून न राहता, एमजेओच्या सक्रियतेवर मान्सूनची मजल अवलंबून असेल. जर एमजेओ अनुकूल स्थितीत आला, तर महाराष्ट्रासह देशभरात हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या पावसाची शक्यता निर्माण होईल. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी कोणत्याही अफवांवर विश्वास न ठेवता हवामान विभागाच्या अधिकृत अंदाजांवर आधारितच आपल्या शेतीचे नियोजन करावे.